Stanisław Młodożeniec w Londynie. Między emigracją, archiwum i nowymi mediami

Po 67 latach od śmierci Stanisława Młodożeńca Londyn ponownie stał się miejscem rozmowy o jego życiu, twórczości i emigracyjnych śladach. 18 kwietnia 2026 roku w Polskim Ośrodku Społeczno-Kulturalnym w Londynie oraz online odbyło się międzynarodowe sympozjum „Wokół Stanisława Młodożeńca. Między nowoczesnością a folklorem”. Spotkanie przygotowały Ośrodek Badań Dziedzictwa Emigracji Polskiej przy Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie oraz Blue Point Art, rozwijające wspólne projekty z pogranicza literatury, sztuki, nowych mediów i cyfrowej dokumentacji dziedzictwa emigracyjnego.

Było to wydarzenie nie tylko naukowe, lecz także środowiskowe, wynikające z potrzeby ponownego odczytania emigracyjnych losów poety i przywrócenia jego tekstów współczesnym odbiorcom. Organizatorzy określili sympozjum mianem „biesiady naukowej”. Formuła ta dobrze oddawała charakter spotkania, łączącego referaty akademickie, rozmowę, wspólną lekturę i bezpośredni kontakt z twórczością Młodożeńca. W takiej perspektywie poeta ukazywał się nie tylko jako współtwórca polskiego futuryzmu, lecz także jako autor związany z pamięcią miejsc, doświadczeniem wędrówki, językiem codziennym, ludowym rytmem i emigracyjnym losem.

Rodzina poety i goście sympozjum

Szczególnym znakiem ciągłości była obecność rodziny Stanisława Młodożeńca. W spotkaniu online uczestniczyli jego wnukowie, wybitni artyści wizualni Piotr i Stanisław Młodożeńcy, a także Krzysztof Burek, siostrzeniec poety, wywodzący się z rodziny od wielu lat związanej z życiem kulturalnym Sandomierszczyzny. Sympozjum swoją obecnością uhonorował również prof. Jan Fellerer z Uniwersytetu Oksfordzkiego, badacz języków i kultur słowiańskich. Po wydarzeniu podkreślał swoje zainteresowanie twórczością Młodożeńca, z którą mógł bliżej zetknąć się właśnie dzięki londyńskiemu spotkaniu.

Młodożeniec jako poeta, emigrant i uczestnik awangardy

Sympozjum odbyło się w formule hybrydowej. Część uczestników spotkała się w Londynie, pozostali łączyli się za pośrednictwem platformy Zoom. Program ukazywał Młodożeńca z wielu perspektyw: jako poetę, prozaika, publicystę, uczestnika awangardy, żołnierza i emigranta. Pierwszy panel prowadził Jakub Osiński z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Jolanta Pasterska z Uniwersytetu Rzeszowskiego mówiła o symbolice wody w wybranych opowiadaniach Młodożeńca, Janusz Pasterski przypomniał ostatnie wiersze poety, natomiast Arkadiusz Stasiak z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II przedstawił projekt badawczy dotyczący idei narodu chłopskiego w jego publicystyce. Już ta pierwsza sesja pokazała, że twórczość Młodożeńca wymyka się prostym klasyfikacjom. Awangardowa wyobraźnia łączy się w niej z doświadczeniem emigracji, wrażliwością społeczną, językiem codziennym i pamięcią kultury ludowej.

Drugi panel prowadziła Regina Wasiak-Taylor, prezes Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. Wojciech Klas, związany z polskim środowiskiem literackim w Wielkiej Brytanii, ZPPnO i Biblioteką Polską POSK, przypomniał londyńskie ślady obecności Młodożeńca. Jakub Osiński postawił pytanie, czy autora można określić mianem poety emigracyjnego, przywołując nieznane teksty drukowane w czasopismach wychodźczych oraz ustalenia Alicji Moskalowej, badaczki środowiska literackiego znad „polskiej Tamizy”.

Wideopoemat i cyfrowe formy pamięci

W tym samym panelu Justyna Gorzkowicz z Ośrodka Badań Dziedzictwa Emigracji Polskiej, Jarosław Solecki z Blue Point Art oraz Marcin Jerzyna z Muzeum Zamkowego w Sandomierzu przedstawili wideopoemat jako współczesne medium powrotu do twórczości Młodożeńca. Wystąpienie dotyczyło możliwości czytania jego poezji nie tylko za pośrednictwem książki i archiwum, lecz także poprzez obraz, głos, muzykę, tekst kinetyczny oraz cyfrową przestrzeń wystawienniczą.

Wirtualna galeria została pokazana jako model troski o dziedzictwo kulturowe, który nie ogranicza się do przechowywania materiałów, lecz umożliwia ich ponowne uruchamianie i udostępnianie w nowych formach odbioru. W tej części szczególnie wyraźnie wybrzmiało pytanie o to, jak czytać Młodożeńca dzisiaj i w jaki sposób nowe media mogą pośredniczyć między archiwum, dziełem literackim a współczesnym odbiorcą.

Wspólna lektura jednodniówki

Po dwóch panelach, podczas przerwy obiadowej, uczestnicy wspólnie odczytali jednodniówkę przygotowaną specjalnie na londyńskie spotkanie. Druk okolicznościowy został wystylizowany na jednodniówkę Stanisława Młodożeńca. Gazetowa forma przywoływała dawny obieg literacki i prasowy, a zamieszczone w niej utwory emigracyjne poety okazały się zaskakująco aktualne. Mówiły o doświadczeniu emigracji, przestrzegały przed nacjonalizmem oraz przenikliwie komentowały zachodni styl życia.

Jednodniówka nie była jedynie dodatkiem do programu, lecz ważnym gestem wspólnej lektury i symbolicznym przywróceniem tekstów Młodożeńca przestrzeni londyńskiej.

Młodożeniec wobec innych twórców awangardy

Popołudniową część sympozjum, odbywającą się online, prowadziła Katarzyna Zechenter, związana z Ośrodkiem Badań Dziedzictwa Emigracji Polskiej oraz University College London. Joanna Kulczyńska-Kruk z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz Instytutu Slawistyki PAN mówiła o „Kapliczkach dawnej Polski”, bibliofilskim dziele Aleksandra Sołtana i Stanisława Młodożeńca. Henryk Czubała z Komisji Medioznawczej Polskiej Akademii Umiejętności zestawił awangardowe wrażliwości Młodożeńca i Juliana Przybosia, natomiast Krzysztof Jaworski z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach przypomniał relację Młodożeńca z Brunonem Jasieńskim, ujmując ją w perspektywie futurystycznej przyjaźni.

Panel poszerzył obraz autora o jego miejsce wśród innych twórców awangardy oraz o mniej znane, edytorskie i artystyczne konteksty jego działalności. Zestawienie z Przybosiem i Jasieńskim pozwoliło przypomnieć zarówno wspólnotę awangardowej energii, jak i różnice w sposobie rozumienia języka, rytmu, wyobraźni i społecznego znaczenia poezji.

Archiwa, doświadczenie wojenne i nowe interpretacje

Ostatni panel koncentrował się na archiwaliach, wojennych doświadczeniach Młodożeńca oraz nowych możliwościach interpretacji jego dorobku. Marcin Jerzyna z Muzeum Zamkowego w Sandomierzu przedstawił materiały związane z poetą, przechowywane w zbiorach instytucji. Anna Folta-Rusin z Uniwersytetu Jagiellońskiego mówiła o „Karpackiej arabesce” i innych tekstach powstałych w okresie służby Młodożeńca w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich, proponując ich lekturę wolną od łatwego patosu.

W ciągu jednego dnia Młodożeniec powracał w wielu odsłonach: jako futurysta, poeta ludowego rytmu, emigrant, żołnierz, uczestnik awangardowych sporów i autor, którego teksty można dziś odczytywać również poprzez nowe media. Sympozjum pokazało, że jego dorobek nie jest zamkniętym rozdziałem historii literatury. Nadal może stawać się przedmiotem rozmowy, wspólnej lektury, badań i twórczych reinterpretacji.

Spotkanie miało także wymiar symboliczny. Odbyło się w mieście ostatnich lat życia poety i przypomniało, że emigracyjne losy pisarzy wymagają nie tylko archiwalnego opracowania, lecz także żywej obecności w kulturze.

Realizacja wydarzenia oraz działań związanych z przypominaniem i upowszechnianiem twórczości Stanisława Młodożeńca była możliwa dzięki wsparciu Fundacji PAFT, której organizatorzy składają serdeczne podziękowania.